Zamość - historia miasta w liczbach

Jan Zamoyski nie ma jeszcze 40 lat, gdy postanawia wybudować sobie prywatne miasto. Ma to być stolica jego ogromnej posiadłości ziemskiej (potem ordynacja), centrum handlowe i ośrodek naukowy. Zatrudnia w tym celu urodzonego w Padwie architekta Bernardo Morando.

ad urbe condita

1580 - fundator J. Zamoyski podpisuje akt lokacyjny. Zaczyna się wielka realizacja planu: wytyczanie ulic, placów, działek budowlanych i linii zewnętrznych murów Zamościa
1584 - sypanie wałów ziemnych wokół miasta. Prowadzą do niego trzy skromne bramy.
1585 - powstaje manufaktura safianów, kurdybanów i kobierców tureckich. Prawo osiedlania się uzyskują Ormianie a rok potem Żydzi
1587 (do 1600) - budowa kolegiaty
1587 (do 1599) - brama Lubelska (stara, obecnie zamurowana, przy V bastionie)
1589 - prawo osiedlania się uzyskują Grecy. Ustanowienie ordynacji zamojskiej. Powstaje szkoła średnia, zalążek Akademii

po 10 latach

1591 - zbudowano ratusz. Miasto ma 217 domów i tylko 26 pustych działek budowlanych
1595 - otwarcie Akademii Zamojskiej i drukarni
1594 - garnizon wojskowy twierdzy liczy 120 żołnierzy i 2 puszkarzy
1599 - brama Lwowska (stara) główną bramą do miasta
1600 - umiera architekt Bernardo Morando
W ciągu 20 lat powstała w Zamościu większość budowli reprezentacyjnych, trwa sypanie i murowanie fortyfikacji, otworzono Akademię Zamojską wraz z pierwszą na Lubelszczyźnie polską drukarnią. Osiedlili się tu licznie przybywający ze Wschodu Ormianie, Żydzi, a także Grecy, Niemcy, Szkoci i Węgrzy.

po 20 latach

1605 - ukończenie bramy Szczebrzeskiej, rozbudowa Ratusza, budowa murowanych świątyń: cerkwi greckiej, kościoła ormiańskiego, bożnicy (synagogi). Wznoszą się mury jedno- i dwupiętrowych kamienic z podcieniami i attykami
1605 - umiera Jan Zamoyski
1610 (do 1620) - powstaje dziekania (infułatka)
1619 - ukończenie budowy fortyfikacji
1618 (do 1631) - cerkiew unicka (grekokotolików), obecnie kościół św. Mikołaja

po 50 latach

1637 - fundacja kościoła i klasztoru franciszkanów
1639 (do 1648) - obecny gmach Akademii Zamojskiej
1648 - chrzest bojowy twierdzy, skuteczna obrona przed oblężeniem Chmielnickiego
1656 - obrona przed potopem szwedzkim Karola X Gustawa
1658 - pożar niszczy kilkadziesiąt kamienic, pałac, arsenał, Akademię, część kolegiaty
1660 (do 1690) - powstają kościoły i klasztory bonifratrów, klarysek, reformatów.
1666 - miasto składa się z 63 kamienic, 164 domów drewnianych, 20 dworów i 6 chałup.
1673 - pożar niszczy 202 domy

miasto ma 100 lat

1685 (do 1694) - J.M.Link modernizuje fortyfikacje
1691 - Zamość ma około 2050 mieszkańców
1704 - miasto zdobyte przez wojska szwedzkie
1715 - miasto zdobyte przez wojska saskie
1720 - ostatni synod kościoła unickiego odbywa się w Zamościu
1775 - w arsenale znajduje się 105 dział
1761 (do 1776) - powstaje dzwonnica przy kolegiacie
1763 - groźny pożar powoduje wydanie zakazu budowy domów drewnianych
1767 - dobudowa schodów przed Ratuszem
1768 - garnizon twierdzy liczy 200 żołnierzy
1772 - pierwszy rozbiór Polski. Zamość w zaborze austriackim

miasto ma 200 lat

Jako centrum handlu i ośrodek akademicki liczy się mało, pełni głównie funkcję wojskowego garnizonu, fortecy
1809 - zdobyty szturmem i wcielony do Księstwa Warszawskiego. Modernizacja twierdzy przez Jana Mallet - Malletskiego
1810 - miasto ma 4065 mieszkańców
1813 - po 8 miesiącach obrony przed Rosjanami twierdza kapituluje
1815 - Na mocy decyzji kongresu wiedeńskiego Zamość znalazł się w Królestwie Polskim
1817 - zakończona modernizacja twierdzy tworzy z niej największe wojskowe więzienie w Królestwie
1821 - Zamoyscy (po 240 latach władania miastem) przekazują Zamość na rzecz skarbu państwa. Rosjanie przekształcają go na 45 lat w twierdzę
1824 (do 1826) - więźniem twierdzy jest mjr Walerian Łukasiński
1831 - w powstaniu listopadowym Zamość skapitulował jako ostatni
1836 - wzniesienie na fosach 5 kojców
1865 - podwyższanie kamienic w Rynku Wielkim, skuwanie attyk.
1866 - likwidacja twierdzy, częściowe wyburzenie fortyfikacji

miasto ma 300 lat

1897 - liczy prawie 11 tys. mieszkańców
1915 - budowa linii kolejowej, rozwój tartaków, stolarni, fabryki narzędzi rolniczych
1918 - komitet rewolucyjny wywołuje zbrojne powstanie, powiększenie granic miasta
1920 - oblężenie miasta przez Konarmię Budionnego
1939 - miasto ma 28 tys. mieszkańców
1943 - w Rotundzie powstaje niemiecki obóz zagłady

miasto ma 400 lat

1992 - wpisanie Starego Miasta na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO
1999 - wizyta papieża Jana Pawła II
2002 - zmarł ostatni ordynat Jan Zamoyski
2005 - odsłonięcie pomnika hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego

Na podstawie książki Jerzego Kowalczyka "Zamość. Przewodnik".