TWIERDZA ZAMOŚĆ

Architekci i modernizatorzy
Budowa
Oblężenia i szturmy
Słownik
Zdjęcia

Architekci i modernizatorzy:
1580 - 1600 Bernardo Morando
1600 - 1618 wenecjanin Andrea dell'Aqua (Andrzej del Aqua). Pomagali mu Jan Wolff i Jan Jaroszewicz
1683 - 1694 major artylerzysta Jan Michał Link wybudował nowy bastion, dodatkowe mury, nadszańce i słoniczoła
1809 - 1813 Jean-Baptiste Mallet de Grandville (Jan Chrzciciel de Grandville Malletski), oficer armii Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego
1821 - 1830 Mallet i Ignacy Prądzyński, który w 1830 dokończył prace Malletskiego - powstała Rotunda, murowane nadszańce, kojce, nowa brama lubelska i lwowska.


Budowa
Zamość był potężną fortecą opasaną pierścieniem murów. Tak go od początku zaplanował architekt Bernardo Morando i Jan Zamoyski.
Wokół miasta wykopano fosę głęboką na 6-7m, szeroką na kilkanaście metrów. Z wybranej z niej ziemi usypano wały. W trzech miejscach wyznaczono prowizoryczne przejścia, które z czasem przebudowano w potężne bramy z mostami zwodzonymi.
Prace trwały 36 lat. W końcu twierdzę otaczały fortyfikacje bastionowe typu nowowłoskiego, pierwsze tego rodzaju w Polsce. W sumie mur miał 2,5 km długości (Kraków 4 km), wysokość 9-12 metrów i grubość u podstawy 7 m.
Dzięki spiętrzeniu wód Topornicy i Łabuńki utworzono zalew zabezpieczający miasto od południa. Od zachodu dostępu do miasta broniły bagniste łąki. <object type="application/x-shockwave-flash" style="width:325px; height:255px;" data="http://www.youtube.com/v/GkUZ0m36T_E"><param name="movie" value="http://www.youtube.com/v/GkUZ0m36T_E" /></object>
Prace ukończono w 1618 roku - miasto uzyskało ostateczny kształt siedmioboku z bastionami na narożach, oddalonymi od siebie o około 200m, gdyż taki był zasięg ówczesnej artylerii.
Twierdza przetrwała prawie 250 lat, do grudnia 1866 roku. Wtedy to ukazem carskim zdecydowano o jej likwidacji i wysadzono większość umocnień.
Twierdza Zamość chroniła granice królestwa i posiadłości Jana Zamoyskiego. Wybudowano ją solidnie. Na przełomie XVI i XVII wieku gród hetmański był najnowocześniejszą fortecą Rzeczypospolitej. Świadczy o tym m.in. fakt, iż kilka kamienic na Rynku należało do okolicznych miast, np. Szczebrzeszyna, które chroniły tu swój skarb miejski przed licznymi najazdami. Ordynaci utrzymywali w Zamościu prywatne wojsko i arsenał.

Oblężenia i szturmy
1648 powstanie Chmielnickiego
- w listopadzie kilkunastotysięczna armia kozacko-tatarska Bohdana Chmielnickiego i Tuhaj-beja zaatakowała miasto. Broniło go około 5 tys. ludzi. Po 3 tygodniach zawarto układ, Zamościanie zapłacili okup i najeźdźcy się wycofali.

1656 potop szwedzki
- w lutym obległa Zamość szwedzka armia pod wodzą samego króla Karola X Gustawa. W marcu Szwedzi się wycofali. Twierdza okryła się sławą, bo oprócz Jasnej Góry i Gdańska tylko Zamość odparł wroga - co opisał Henryk Sienkiewicz w "Potopie".

1703-1715 wielka wojna północna
1703 - w lutym wojska szwedzkie rozpoczynają blokadę miasta, rezygnują już po tygodniu.
1704 - Szwedzi wrócili z dużymi siłami. Wojsko ordynata liczyło tylko 260 żołnierzy, więc Zamość poddano. Szwedzi opuścili go w maju 1706.
1706 - jesienią w murach twierdzy chce przezimować odział wojsk rosyjskich. Anna Działyńska (żona VI ordynata) stanowczo odmawia. Rosjanie szykują się do szturmu. Ich dowódca gen. Baur udał, że chce negocjować. Gdy po pozorowanych rozmowach wracał z pałacu karetą, kazał ją zatrzymać w bramie. Tym samym ją zablokował, uniemożliwił zamknięcie. Czyhający na zewnątrz Rosjanie wpadli do środka. Załoga twierdzy błyskawicznie zareagowała, nie dopuściła do wdarcia się większej liczby żołnierzy i skutecznie kontratakowała. 10 grudnia rozpoczęła się blokada miasta, trwała 2 tygodnie.
1715 - w grudniu wojska saskie hrabiego Jakuba Henryka Flemminga też użyły podstępu. Oficerowie nocujący w Zamościu otworzyli od środka bramę lubelską (starą) i wpuścili do miasta żołnierzy. Pozostali w nim 7 miesięcy.

1809 przyłączenie do Księstwa Warszawskiego
- w maju wojsko polskie chce odbić Zamość z zaboru austriackiego. W twierdzy stacjonowało około 3 tys. żołnierzy, dowodził nimi doświadczony austriacki pułkownik Ferdynand von Pulszky. Nocnym atakiem na miasto kierował gen. Ignacy Kamieński oraz Francuz, gen. Jean Pelletier. Po raz pierwszy i ostatni twierdza została zdobyta szturmem - przez wojska polskie i dzięki dużej pomocy mieszkańców.

1813 rosyjska kontrofensywa po klęsce Napoleona pod Moskwą
- w lutym rozpoczyna się regularne oblężenie. Garnizon twierdzy składał się z około 4 tys. żołnierzy i 130 dział. Obroną wspaniale dowodził gen. Maurycy Hauke. Po 10 miesiącach walk z wrogiem, głodem i chorobami podjął decyzję o honorowej kapitulacji, 25 listopada garnizon opuścił twierdzę.

1831 powstanie listopadowe
- w lipcu zaczęła się blokada Zamościa przez 12 tys. żołnierzy generała Kajsarowa. Miasto skapitulowało 22 października, jako ostatnie w kraju. Zamość był ostatnim punktem oporu w czasie powstania listopadowego.

1866 - likwidacja twierdzy, częściowe wyburzenie fortyfikacji.

1920 - w sierpniu 1 Armia Konna Budionnego oblegała przez kilka dni Zamość. Miasta bronił 31 Pułk Strzelców Kaniowskich pod dowództwem kpt. Mikołaja Bołtucia oraz 6 Dywizja Strzelców Siczowych pod dowództwem płk. Marka Bezruczko. 31 sierpnia rozegrała się bitwa pod Komarowem - wojska radzieckie poniosły sromotną porażkę.
Słownik
basteja - pierwotna kazamata.
bastion - pięciokąt na załamaniu muru twierdzy. Tworzy go czoło (szpic od strony nieprzyjaciela), barki (boczne części) i szyja (podstawa od środka twierdzy).
działobitnia - stanowisko ogniowe składające się z płaszczyzny (platformy) dla armat oraz rozbudowanych schronów dla obsługi, a także nisz służących do przechowywania amunicji.
furta - ukryty w wałach, sklepiony kolebkowo, długości ok. 10m tunel dla pieszych. Prowadził z położonego wyżej miasta (pochylnią lub schodami) do poziomu przed murami.
kaponiera - budynek do prowadzenia ognia w dwóch przeciwnych kierunkach
kazamata - dawna nazwa schronu. Sklepione, zabezpieczone warstwą ziemi, zaopatrzone w strzelnice kazamaty budowano w długich szeregach, łącząc poszczególne izby biegnącym na tyłach korytarzem (z włoskiego case-matte lochy podziemne)
kojec - schron do prowadzenia ostrzału wzdłuż fosy w środku długości skarpy i wysunięty przed nią. W Polsce nazwę kojec stosowano także dla kaponiery lub tradytora.
kurtyna - prosty odcinek wału ziemnego obudowany cegłą lub kamieniem, mur między dwoma bastionami. Długość kurtyny nie przekraczała podwójnej nośności ognia (ok. 200 m). (z włoskiego cortina zasłona)
nadszaniec (kawaler) - nasyp ziemny lub murowany budynek na bastionie do obserwacji i ostrzału
orylon (orylion, ucho) - występ tworzący czoło bastionu, ma chronić ścianę boczną przed ogniem ukośnym.
podwalnia - schron, kazamata pod wałem
poterna - podziemny korytarz do komunikacji wewnątrz twierdzy między stanowiskami bojowymi na wałach lub w rowach fortecznych, schronami, koszarami itp. bez narażenia się na bezpośredni ostrzał.
przeciwskarpa - mur oporowy otaczający rów forteczny, fosę od zewnątrz, mniej narażony na ostrzał przeciwnika niż skarpa
rawelin (półksiężyc) - budowla na planie trójkąta za murem twierdzy dla osłony kurtyn, wsparcia bastionów, osłony komunikacji pomiędzy poszczególnymi elementami fortyfikacji lub zamaskowania rozmieszczenia kojców.
słoniczoło - nasyp, wał ziemny przed czołem bastionu lub rawelinem do osłony skarpy