Twórca Ordynacji

<http:/zamosc.is.wonder.pl/obrazkiTworcaOrd.jpg Jan Zamoyski, będąc w służbie czterech monarchów, w ciągu kilkudziesięciu lat zgromadził znaczne dobra. Historia jego majątku była wyjątkowa, gdyż nie ma drugiego przypadku fortuny magnackiej w Polsce, która by była dziełem jednego tylko człowieka. Zamoyski rozpoczął z pozycji właściciela trzech i pół wsi, darowanych mu w 1571 roku przez ojca, a pozostawił swemu spadkobiercy 11 miast i ponad 200 wsi. Ponadto skupił w swoim ręku jedenaście królewszczyzn, na które składało się 12 miast i 612 wsi. Ogółem jego posiadłości obejmowały powierzchnię około 17,5 tysiąca km. kw., a więc więcej niż połowa współczesnej Belgii. W roku 1588 sejm nagrodził zwycięzcę spod Byczyny dwoma starostwami na wieczystą własność (krzeszowskim i zamechskim). Zaraz potem, wiosną 1589 roku Zamoyski utworzył z podstawowego trzonu swych dóbr ordynację zamojską. Wchodziły w nią 2 miasta (Zamość i Tarnogród) oraz 39 wsi.
O wydarzeniu tym tak pisze prof. Stanisław Grzybowski w biografii "Jan Zamoyski" (PIW 1994): "Pragnąc jednak upamiętnić swe nazwisko, zapewnić trwałość fortuny. licząc że syna jeszcze mieć będzie, postanowił kanclerz swe dobra zamienić na ordynację, czyli zagwarantować ich niepodzielność i pozostawienie na zawsze w ręku Zamoyskich, jeśli nie swych potomków, to krewnych z bocznej linii".
Istotę ordynacji stawiło wyłączenie określonego obszaru ziemskiego spod ogólnych przepisów prawa i poddanie go uregulowaniom specjalnego statutu. Obowiązywała zasada niezbywalności i nieobciążalności. Dzielenie majątku oraz dziedzicznie przez kobiety nie wchodziło w rachubę. Statut ordynacji zamojskiej z 1589 roku określił zasady jej dziedziczenia drogą sukcesji w linii męskiej. W przypadku bezpotomnej śmierci następcy pierwszego ordynata, sukcesję miał objąć najstarszy brat, po nim jego najstarszy syn. W ten sposób ordynacja przechodziła na drugą linię, w razie jej wygaśnięcia na trzecią i następną.
Modyfikacji statutu mógł dokonać tylko założyciel ordynacji. Jan Zamoyski specjalnymi aktami uzupełniającymi z lat: 1590, 1591, 1593, 1601 i 1604 modernizował lub precyzował organizację ordynacji. Z treści statutu wynika, że intencją fundatora było nie tylko zabezpieczenie podstawy materialnej rodu Zamoyskich. Dążył on także do uczynienia z potomków ludzi o szerokich horyzontach myślowych. Między innymi kandydat na ordynata miał od 7 do 18 roku życia kształcić się w naukach wyzwolonych, potem zaś przez pięć lat w sztuce wojennej, w kraju lub u granic. Do trzydziestego roku życia, to jest do chwili uzyskania pełnoletności i objęcia ordynacji, kandydaci obowiązani byli wyjeżdżać za granicę w celu rozszerzenia horyzontów intelektualnych i zapoznania się z ogólnym postępem. Chodziło o to, by obok wiadomości kształcących umysł, zdobył młody potomek wiedzę niezbędną do wprowadzania ulepszeń w gospodarce ordynacji.
Niepełnoletniość ordynata nie pozbawiała go praw do ordynacji. Do czasu uzyskania pełnoletności, opiekę nad ordynatem oraz rządy w tych dobrach, sprawowali wyznaczeni opiekunowie. Jako stałych opiekunów wyznaczono najstarszego wiekiem krewnego, proboszcza i burgrabiego Zamościa. Po spełnieniu tej roli opiekunowie zdawali przed ordynatem rachunek z administracji majątku.
Ordynację obejmowali prawni następcy, składając przysięgę na wykonanie zawartych w statucie obowiązków. W razie nie wywiązywania się ordynata z nałożonych nań zadań, w określonych wolą fundatora okolicznościach, mógł on być pozbawiony godności jako krzywoprzysięzca.
Podstawowe obowiązki ordynatów zawierała rota przysięgi. Sprowadzały się one do zachowania i ochrony religii rzymskokatolickiej, starania o całość i godność króla polskiego, nienaruszalności dóbr, uznawania praw i przywilejów wydanych przez poprzedników. Przed zaprzysiężeniem statutu poddani nie byli obowiązani słuchać ordynata. Uroczyste ślubowanie każdorazowo odbywało się w zamojskiej kolegiacie. Tu też pochowanych jest w kryptach piętnastu zmarłych ordynatów. <http:/zamosc.is.wonder.pl/obrazkiKotarbinski.jpg
Obszar ordynacji w 1605 roku wyniósł 3838 km. kw., a znajdowało się w jej granicach 6 miast (Zamość, Tarnogród, Szczebrzeszyn, Turobin, Goraj i Kraśnik) i 149 wsi. W swej strukturze prawno-ustrojowej i ekonomicznej była ona dziełem organicznie jednorodnym, samodzielnym i samowystarczalnym - pewnego rodzaju udzielnym księstwem w ramach Rzeczypospolitej. Miała własną stolicę - miasto Zamość - własne niezależne sądownictwo - Trybunał Zamojski - własne rolnictwo, przemysł, rzemiosło i handel rozwijający się w miastach ordynackich; własną wyższą uczelnię - Akademię Zamojską i własny ośrodek wydawniczy - drukarnię w Zamościu - oraz własne siły militarne, nie podlegające zwierzchności hetmanów.
Ordynacja zamojska powinna według konstytucji sejmowej utrzymywać stale 200 żołnierzy na potrzeby państwa. W razie wojny oddziały ordynackie podlegały rozkazom hetmańskim, natomiast w okresie pokojowym służyły przede wszystkim do obrony ordynacji, w tym szczególnie twierdzy zamojskiej. Spełniały one ważne zadania w obronie południowo-wschodnich rubieży kraju.
Podstawową zasadą działalności gospodarczej Jana Zamoyskiego była oszczędność. Z żelazną dyscypliną przestrzegał on prawidłowego wydawania pieniędzy. W dobrach ordynacji prowadzone były regestry (dziś rejestry): przychodów, rozchodów, bydła na folwarkach, wysiewu zboża, itp. Był troskliwym gospodarzem. Dbał o rozwój warzywnictwa, zakładał sady, barcie, stawy rybne, prowadził na wielką skalę hodowlę koni, bydła rogatego, zabiegał o wysokie plony zbóż. Budował gorzelnie, browary, tartaki i młyny. Prowadził racjonalną gospodarkę łowiecką. Zakładał parki i zwierzyńce.
Popierał rozwój przemysłu szklarskiego, włókienniczego, hutnictwa i rzemiosła. Zamoyski w ordynacji założył 10 zakładów wytapiających rudę żelaza oraz 4 huty szkła, pierwszą w Polsce wytwórnię safianów (barwiona, cienka i miękka skóra kozia, używana do oprawiania, obić i wyrobów galanteryjnych) i kilkanaście cegielni oraz rozpoczął eksploatację kamieniołomów. Dla rzemieślników zorganizował w Zamościu przedsiębiorstwo kredytowe. Dzięki olbrzymim włościom, ciężkiej pracy poddanych oraz racjonalnej gospodarce osiągał fantastyczne na owe czasy dochody - około 200 000 zł rocznie, a więc niewiele mniej niż wynosiły np. koszty kampanii wielkołuckiej w 1580 roku - 287 000 zł.
Ordynacja zamojska istniała 355 lat. Dziś o jej bogatej historii świadczą cenne dokumenty i eksponaty prezentowane w Muzeum Zamojskim na otwartej w 1997 roku stałej ekspozycji pt."Ordynacja Zamojska 1589-1944". Utworzenie ordynacji zamojskiej tak ocenia ostatni jej ordynat, hrabia Jan Zamoyski w artykule "Dziedzictwo" (zam. w ZKK nr 2 z 1987): "W odniesieniu do ufundowania Ordynacji wysunąłbym osobistą hipotezę, że Jan Zamoyski chciał jakby swoje życie przedłużyć w nieskończoność, służąc narodowi czynami swoich potomnych, a dla ugruntowania ich pozycji materialnej stworzył podstawy, które tak obwarował, by żaden ze spadkobierców nie mógł w jakimkolwiek wypadku dóbr tych roztrwonić".